Od Gimnazjum Męskiego im. Św. Stanisława Kostki     
do Kolegium św. Stanisława Kostki     
Katolickiego Stowarzyszenia Wychowawców     

„Tylko gruntowne przekształcenie wychowania i oparcie go na zasadach religijnych może rokować nadzieję odrodzenia i lepszej przyszłości naszej nieszczęsnej Ojczyzny. Dlatego wszakże, aby ten cel mógł być osiągnięty, koniecznym jest, aby kierownikami młodzieży byli ludzie odpowiednio uzdolnieni, nie tylko do nauczania przedmiotów, ale i do uratowania młodych dusz. (…) Tymi względami powodowany Związek Katolicki stojąc w szeregu instytucji, które podejmują pożyteczną pracę nad udoskonaleniem wychowania młodych pokoleń, powziął zamiar utworzenia w Warszawie ośmioklasowego gimnazjum filologicznego, które pozostawać będzie pod egidą Związku i pod kierunkiem wybranej ad hoc specjalnej komisji”.

Z tym uzasadnieniem Związek Katolicki w Królestwie Polskim rozesłał do wielu znaczących i znamienitych wówczas osób zaproszenia na zebranie 27 listopada 1907 roku, które miało się odbyć w lokalu przy ul. Pięknej 4. Tak zapisano pierwszą kartę dziejów Gimnazjum Męskiego im. św. Stanisława Kostki.

Zygmunt hr. Wielopolski
założyciel Gimnazjum im. św. Stanisława Kostki
zdjęcie z lat 1910–1911

K o ł o   S z k o l n e .  W konsekwencji poczynań Związku Katolickiego utworzono w 1908 roku Koło Szkolne im. św. Stanisława Kostki – patrona Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Koło zostało zalegalizowane 28 lipca 1908 r.

Członkami założycielami Koła byli m.in.: hr. Zygmunt Wielopolski, hr. Juliusz Ostrowski, ks. prałat Zygmunt Chełmicki, pan Stefan Godlewski, książę regens Aleksander Kakowski – późniejszy arcybiskup warszawski i kardynał, pan Henryk Dembiński, ks. prałat Władysław Szcześniak, pan Ignacy Baliński.

Zasadniczym celem Koła było: „Utrzymywanie w Warszawie
8-klasowej szkoły filologicznej oraz opieka nad wychowańcami tejże szkoły, której otwarcie nastąpi na podstawie istniejących praw obowiązkowych”.

Członkowie Koła zajęli się zorganizowaniem filologicznej szkoły katolickiej, z wykładowym językiem polskim według zasady:„Ośmioklasowe gimnazjum filologiczne im. Św. Stanisława Kostki ma na celu dawać swoim wychowańcom wykształcenie gruntowne w zakresie szkół średnich, ogólnokształcących, wyrabiać
charaktery mocne i wychowywać młodzież na zasadach wiary rzymsko-katolickiej”.

Koło szkolne miało problem z uzyskaniem koncesji od władz carskich szkolnych na otwarcie gimnazjum, zwróciło się więc z prośbą do hr. Wielopolskiego o pomoc w uzyskaniu tej koncesji oraz by wpisał siebie jako formalnego właściciela szkoły. Dzięki poczynionym staraniom otrzymał on w 1908 roku od władz carskich koncesję na otwarcie i prowadzenie szkoły.

Zygmunt hr. Wielopolski
ur. 2 maja 1863 – zm. 17 czerwca 1919
spoczywa na Powązkach
zdjęcie z lat 1912–1914

Hrabia Wielopolski wraz z Kołem Szkolnym cały czas walczyli z władzami carskimi o utrzymanie szkoły. Około roku 1912 na krótko trzeba było usunąć z szyldu szkoły nazwisko patrona, gdyż wymienianie „jezuity” w nazwie szkoły nie podobało się carskim władzom szkolnym. Udało się jednak zachować część nazwy: Gimnazjum im. św. Stanisława. Pełną nazwę przywrócono po odzyskaniu niepodległości.

30 sierpnia 1918 roku hr. Zygmunt Wielopolski napisał pismo do zarządu Koła Gimnazjum św. Stanisława w Warszawie, w którym przekazał wszystkie prawa i obowiązki względem Gimnazjum św. Stanisława na rzecz Koła Szkolnego, zgodnie z pierwotnymi postanowieniami. Zarząd Koła przesłał hr. Zygmuntowi Wielopolskiemu „najgłębsze podziękowania za Jego zasługi i życzliwość dla gimnazjum” i powołał go na Członka Honorowego Koła im. św. Stanisława. W 1919 roku hr. Wielopolski zmarł w wieku 56 lat i został pochowany na Powązkach w grobowcu rodzinnym. Rodzina dla uczczenia jego pamięci zapoczątkowała fundusz stypendialny im. hr. Zygmunta Wielopolskiego, przeznaczając na ten cel 5000 marek.

Wejście do Gimnazjum
im. św. Stanisława Kostki
przy ulicy Traugutta 1
czerwiec 1917

S i e d z i b y   s z k o ł y .  Przez wszystkie lata istnienia szkoła borykała się z pozyskaniem stałej siedziby. Od początku istnienia Koło Szkolne wynajmowało na prowadzenie szkoły różne lokale.
Pierwszą siedzibą była kamienica czynszowa przy ul. Zgoda 9 pana Radkiewicza – tu mieściły się dwie pierwsze otwarte klasy.
Od 1910 roku szkoła przeniosła się na ul. Bracką 18, do domu inżyniera Kiersznowskiego. W 1915 roku szkołę przeniesiono, dzięki staraniom księdza arcybiskupa Kazimierza Ruszkiewicza, do gmachu po III Gimnazjum rosyjskim przy ul. Traugutta 1. Szkoła pozostawał przy ul. Traugutta do 1941 roku. Przez pierwsze lata zwolniona była z opłaty czynszu.

Gmach Gimnazjum im. św. Stanisława Kostki
przy ulicy Traugutta 1

Warunki nauki w nowym budynku bardzo się poprawiły. Przy nowym budynku szkolnym był wielki dziedziniec – boisko, gdzie grano w siatkówkę i koszykówkę, ćwiczono na lekcjach gimnastyki, odpoczywano w czasie dużych pauz. Klasy niższe ulokowano na dole, klasy wyższe – na górze. W budynku były dwie duże sale: na dole sala gimnastyczna, na piętrze sala rekreacyjna.

Prof. Adam Jaczynowski      Dyrektor Gimnazjum      w latach 1908–1926

Ks. Roman Archutowski      Dyrektor Gimnazjum      w latach 1926–1940

P i e r w s z y m   d y r e k t o r e m  Gimnazjum był profesor Adam Jaczynowski, kandydat nauk historycznych uniwersytetu petersburskiego, nauczyciel w kilku szkołach średnich oraz  wykładowca w Seminarium Duchownym. „Osią i filarem szkoły był Adam Jaczynowski, historyk (…) Żmudzin, głęboki patriota, postać wielkiej szlachetności charakteru (…) Budził szacunek zarówno uczniów, jak i nauczycieli. Był wytworny na sposób kresowy.
(Z Ksiązki Tadeusza Kępińskiego)

Od 1924 zastępcą dyrektora, wówczas chorego już prof. Jaczynowskiego, a od 1926 roku dyrektorem Gimnazjum był bł. ks. Roman Archutowski, wcześniej prefekt Gimnazjum.
Księdza Romana Archutowskiego cechowało głębokie zrozumienie natury ludzkiej i wielka tolerancja. Nie była to pobłażliwość i godzenie się z tym, co uważał za zło. Nauki jego miały zawsze jasny pion moralny, forma jednak była delikatna i nie narzucająca się.
(Z Ksiązki Tadeusza Kępińskiego)

Rekomendacje wydane
uczniowi Henrykowi Polkowskiemu
przez przełożonego Szkoły Adama Jaczynowskiego
1 października 1912

B u r s a .  W roku szkolnym 1911/12 powstała bursa dla uboższych uczniów Gimnazjum ufundowana przez Antoniego Pleszczyńskiego, brata księdza kanonika Adolfa Pleszczyńskiego, proboszcza parafii w Maciejowicach. Fundusz zakładowy wynosił 10 000 rubli.
W ciągu 10 lat istnienia szkoły zaczęły przy niej powstawać fundacje, mające na celu utrzymanie bursy: oprócz fundacji Antoniego Pleszczyńskiego, powstała fundacja stypendialna Jana Popiela – 5000 rubli, następnie ks. kanonika Adolfa Pleszyńskiego w 1917 roku – 5000 rubli oraz ks. kardynała Aleksandra Kakowskiego w 1920 roku – 10 000 marek. Bursę wspierali też dobroczyńcy pozyskani przez Koło Szkolne oraz zamożni rodzice uczniów szkoły. Opłata za bursę wynosiła w latach 1911-1917 od 15 do 30 rubli miesięcznie. Bursa mieściła się przy ul. Ogrodowej 23 w domku z ogródkiem W bursie mieszkało do 30 uczniów.
Ze wspomnień ks. Jana Zieji: ”Z radością pojechałem do domu na wieś. „Mamo, już jestem w czwartej klasie!”. Matka wcale się jednak z tego nie ucieszyła, lecz powiedziała: „Wiesz, chodziłam do proboszcza, skierował mnie do dziedzica z Przysuchy. Pan Dembiński będzie mógł nam pomóc tylko wtedy, gdy zdasz do szkoły, którą on się opiekuje”. – „Mamo, właśnie do tej szkoły zdałem!”. Pan Dembiński był członkiem Koła Szkolnego św. Stanisława Kostki – a ja przez przypadek do tego gimnazjum trafiłem. Matka się rozweseliła i zaraz poszliśmy do Przysuchy podziękować dziedzicowi i prosić, aby się mną zaopiekował. Pan Henryk Dembiński pokrywał później koszty mojej nauki od klasy czwartej aż do końca.”

Tzw. „komplet”
– grupy uczniów Gimnazjum im. św. Stanisława Kostki
zamieszkujących wspólnie w lokalu
przy ul. Krakowskie Przedmieście 9 (IVp.)
rok 1918

Niezależnie od bursy istniał tzw. „komplet” przy ul. Krakowskie Przedmieście 9 do 1921 roku   i stancje, gdzie mieszkali synowie ludzi zamożnych. Alfred hr. Wielopolski wspomina: „Nie była to „szkolna stancja” w potocznym znaczeniu, ale wspólnie wynajęte specjalnie mieszkanie dla synów bogatych rodziców. „Komplet” ten nazywany był złośliwie „cilęciarnią”. (…) Pomieszczenie było obszerne, kilkupokojowe, mieszkaliśmy po kilku w pokojach, rodzinami.

Grób św. Stanisława Kostki w Rzymie

S z k o ł a   k a t o l i c k a .  Szkoła im. św. Stanisława Kostki była szkołą katolicką i pozostawała pod bezpośrednią opieką arcybiskupa warszawskiego. W szkole do końca jej istnienia praktykowano modlitwę codzienną, uczęszczano na nabożeństwa szkolne w niedzielę i święta. Szkoła nie miała swojej kaplicy. Początkowo korzystano z kościoła Świętego Krzyża, później do 1939 roku – kościoła św. Józefa Oblubieńca – tzw. kościoła pokarmelickiego przy ul. Krakowskie Przedmieście 52/54.

Lekcja łaciny w klasie VIIa
październik 1925

P r o g r a m   n a u c z a n i a .  Językiem wykładowym był oprócz języka rosyjskiego język polski. Historii, geografii i przyrody uczono też w języku polskim, choć jeszcze w pierwszym roku wojny podczas wizytacji z kuratorium kazano chować podręczniki do tych przedmiotów w języku polskim. Wykładano też religię pod nazwą „zakon Bożyj” oraz łacinę, niemiecki, francuski, przedmioty ścisłe. Uczono także prawoznawstwa, filozofii, śpiewu, rysunku i kaligrafii. A także oczywiście gimnastyki.

Prof. Ludomir Wolfke matematyka	Prof. Czesław Ciepliński język polski	Prof. Jan Pawlikowski „Antał” historia
Prof. Stanisław Sumiński „Sum” geografia i przyroda	Prof. Eugeniusz Pieńkowski gimnastyka	Prof. Jan Kossakowski chemia

Z książki Tadeusza Kępińskiego: Wśród innych nauczycieli największą rolę w naszym życiu szkolnym odegrał Czesław Ciepliński, polonista. (…) W sposobie bycia był bezpośredni, miał poczucie humoru. (…) Ciepliński był specjalistą od Słowackiego. „Kordianem” rozmawialiśmy ze sobą na co dzień, zwłaszcza, że wystawialiśmy go sami we fragmentach, sami budują dekorację i współreżyserując z profesorem.

Ze wspomnień Alfreda hr. Wielopolskiego: „Wychowawcą w mojej klasie był początkowo Pan Karol Kozicki – nauczyciel łaciny, staruszek z białą, kozią bródką, który pamiętał jeszcze mojego Ojca, jako swego dawnego ucznia. Od klasy VI do matury wychowawcą był Pan Jan Pawlikowski – nauczyciel historii. Ze względu na jego zaokrąglone kształty przezywaliśmy go „Antał”. (…) Nauczycielem łaciny był także Pan Mikołaj Kłossowski, który na klasówkach dzielił uczniów wedle stopni na „senatorów”i „plebejuszy”.

Patriotyczne zdjęcie ósmej klasy
z flagami narodowymi na dziedzińcu szkolnym
20 października 1916

U c z n i o w i e   G i m n a z j u m .  W 1908 roku otwarto tylko dwie klasy: 1 i 2, w 1913 roku było już 168 kandydatów do szkoły. Przyjęto 96. W 1914/15 otwarto klasę ósmą – maturalną.

Kazimierz Baliński	Witold Gombrowicz	Adam Daszewski
Antoni Wasiutyński	Tadeusz Wdowiński	Tytus Wydźga

Zarząd Gimnazjum poczynił starania, by pierwsza grupa maturzystów miała wstęp na uczelnie. Przy końcu tego roku władze carskie zezwoliły kilku szkołom prywatnym, w tym Szkole im. św. Stanisława, składać egzaminy maturalne państwowe w swoich szkołach przed własnymi nauczycielami i w języku polskim, ale pod warunkiem obecności specjalnych delegatów mianowanych przez władze rosyjskie. Maturę w tym roku szkolnym zdało 13 abiturientów.

Przed budynkiem szkolnym
19 marca 1919

W 1918 roku liczba uczniów w Gimnazjum wynosiła 440. Przez pierwsze dziesięciolecie w Gimnazjum uczyło się w różnym czasie 993 uczniów.

Maturzyści z 1923 roku:
Stanisław Popiel, Alfred Wielopolski,
Maciej Radziwiłł

Od początku istnienia jednym z głównych założeń szkoły było kształcenie uczniów z rodzin zamożnych, ziemiańskich, wraz z uczniami zdolnymi z rodzin ubogich, robotniczych i ze wsi.
W roku 1917/18 przybyła grupa młodzieży z kresów wschodnich. W każdym roku szkolnym zwykle kilku lub kilkunastu uczniów zwalniano częściowo lub całkowicie z opłat za naukę. Koło Szkolne pozyskiwało dla nich dobroczyńców, takich jak np. hr. Michał Sobański, którzy dokonywali wpłat na ich naukę, a także na utrzymanie w bursie.

Do początku lat 20. szkołę potocznie zwano Szkołą Wielopolskiego. Stała się ona niezwykle popularna, a nawet modna wśród arystokracji, ziemiaństwa, bogatego kupiectwa i rodzin warszawskiej finansjery. Fenomenem tej szkoły, nic nie ujmującym z jej elitarności, wręcz przeciwnie,  był właśnie fakt kształcenia w niej uzdolnionej młodzieży pochodzącej z drobnomieszczaństwa, proletariatu, szczególnie z Powiśla, oraz ze wsi.

W 1918 roku prezesem Zarządu Koła Szkolnego im. św. Stanisława został pan szambelan Michał Karski.

W II półroczu roku szkolnego 1918/1919 szkoła przeżywała wielkie trudności finansowe m.in.z powodu wojny, wysokich opłat, niepokojów z powodu wojny polsko-bolszewickiej.

Uczniowie
w roku szkolnym 1918–1919

7 grudnia 1919 roku na kolejnym zebraniu Koła uchwalono na wniosek ks. kanonika Puchalskiego zachowanie jak dotychczas ściśle katolickiego charakteru szkoły. Uchwalono też powrót do dawnej nazwy „Gimnazjum im. św. Stanisława Kostki”. Hrabia Sobański zaś wnioskował o zwiększenie liczby godzin religii w klasie VIII oraz wprowadzenie do programu ogólnych zasad filozofii, logiki i psychologii w duchu religii katolickiej.

W październiku 1919 roku wzrosła liczba uczniów do 460. Szkoła była przepełniona.

Uczniowie w mundurach na ulicy Mazowieckiej
ok. roku 1920/1921

W o j n a   p o l s k o - b o l s z e w i c k a .  Spokojną naukę przerwała wojna polsko-bolszewicka. 10 lipca 1920 roku na dziedzińcu szkoły odbył się uczniowski wiec rekrutacyjny do Wojska Polskiego. Najmłodsi ochotnicy mieli ok. 16 lat. Zgłosili się także maturzyści z 1920 roku i poprzednich roczników 1915-1919. pierwszym uczniem, który poległ w wojnie bolszewickiej w walce pod Rawą Ruską w 1918 roku był Donat Ołtarzewski – członek gimnazjalnego skautingu, sodalis marianus, członek Polskiej Organizacji Wojskowej i żołnierz III baterii 6 pułku artylerii wojska polskiego. Miał wtedy 17 lat.

Tablica pamiątkowa
w sali gimnastycznej
Ku Czci Poległych w wojnie w 1920 roku.
Odsłonięta w roku szkolnym 1921–1922

W czasie wojny zginęło wielu uczniów i maturzystów różnych roczników, wielu zostało ciężko rannych, chorowało na froncie na tyfus, dyzenterię i febrę. W ostatnim okresie działań wojennych zginął śmiercią bohaterską b. uczeń Gimnazjum, maturzysta z 1916 roku, książę Zdzisław Massalski, a już po zawarciu rozejmu zginął śmiercią bohaterską uczeń klasy VIII Stanisław Siemiątkowski.
Wszyscy, którzy wrócili, byli szczęśliwi, że spełnili zaszczytny obowiązek wobec Ojczyzny. Wielu odznaczono za bohaterstwo orderem wojskowym Virtuti Militari m.in. Edwarda Steffena (maturzysta 1920), Stefana Dembińskiego (1920), Stanisława Zamoyskiego (1919) Władysława Moesa (1919). Wacława Mazareskiego (1919), Marcelego Mikulicz-Radeckiego (1919) i wielu innych.

Klasa VI na boisku szkolnym
listopad 1924

C z a s   p o w o j e n n y .  Mimo trudnych czasów ocalono istnienie bursy w roku szkolnym 1920/21. Nie dał jej upaść ks. biskup Stanisław Gall, który wspierał ją materialnie. Bursa istniała do 1925 roku.

W 1921 roku szkoła otrzymała kategorię szkół „A” – korzystających w pełni z praw państwowych. Było to wielkie wyróżnienie dla szkoły. Pełne prawa państwowe Gimnazjum im. św. Stanisława Kostki otrzymało w roku 1924.

Maturzyści 1933 roku

Niestety szkoły średnie prywatne nie otrzymały żadnych subsydiów rządowych, co stawiało szkołę nie po raz pierwszy w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Mimo to co roku opuszczała szkołę kolejna grupa maturzystów.

P r o t e k t o r a t .  W 1927 roku zwrócono się z prośbą do ks. kardynała Aleksandra Kakowskiego o objęcie Gimnazjum protektoratem, na co wyraził on zgodę.

„Zuch” Andrzej Makólski
z 6 WDH im. gen. H. Dąbrowskiego
z młodszym bratem

R e f o r m a   s z k o l n a .  W 1933 roku, zgodnie z wprowadzaną reformą szkolnictwa, szkołę podzielono na: szkołę początkową (powszechną), 4 klasy gimnazjum i dwuletnie liceum. Pierwsi maturzyści nowego systemu opuścili szkołę w 1939 roku.

Szkoła powszechna
rok szkolny 1937–1938 lub 1938–1939

S z k o ł a   p o w s z e c h n a   im. św. Stanisława Kostki mieściła się w budynku przy ul. Traugutta 3 i była ściśle połączona z Gimnazjum wspólną Dyrekcją oraz zarządem Koła Szkolnego. Pierwszym kierownikiem Szkoły Powszechnej był ks. Julian Chróścicki, wieloletni prefekt Gimnazjum, a od 1935 roku pan Edmund Ginter, historyk Gimnazjum.

Poczet sztandarowy
na czele pochodu na ulicy Traugutta
rok szkolny 1934–1935

S z t a n d a r   s z k o ł y .  Nie zachowały się dokładne dane dotyczące powstania sztandaru szkoły. Wiadomo jednak, że sztandar był już na początku lat 30. W Gimnazjum były jeszcze dwa inne sztandary: sztandar Szkoły powszechnej ufundowany ok. roku 1936 i sztandar 6 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. Generała Henryka Dąbrowskiego. Wszystkie sztandary zginęły prawdopodobnie w czasie Powstania Warszawskiego.

Drużynowy 6 WDH
phm. Stanisław Gawroński
wręcza sztandar drużyny
pocztowi sztandarowemu

W Gimnazjum działało kilka organizacji. Już w 1912 roku działał w szkole tajny skauting, który po wyjściu wojsk carskich z Warszawy działał jawnie w latach 1916-1918. Po odzyskaniu niepodległości powstała   6   W a r s z a w s k a   D r u ż y n a   H a r c e r s k a   
i m .  g e n .  H e n r y k a   D ą b r o w s k i e g o .

Stanisław Gawroński, maturzysta 1932
drużynowy 6 WDH im. gen. H. Dąbrowskiego
działającej przy Gimnazjum od grudnia 1935 do wojny 1939

Pierwszym drużynowym był hm Stanisław Pągowski, a drugim Zygmunt Kostecki, ostatnim Stanisław Gawroński w latach 1935–39. Najdłużej drużynowym był Stanisław Rekłajtis i on bardzo przyczynił się do rozwoju drużyny. Wielu drużynowych to osoby zasłużone w walce podczas II wojny światowej np. hm Ryszard Białous, maturzysta 1932 roku, późniejszy porucznik „Jerzy” – dowódca legendarnego batalionu „Zośka”. Inni ginęli w Oświęcimiu i Katyniu.

Obóz letni 6 WDH
rok 1935

Wielu harcerzy 6 WDH weszło w skład „Szarych Szeregów”,
„Grup szturmowych” i utworzonych w późniejszym czasie batalionów „Zośka” i „Parasol”.

W 1929 roku powstało pisemko szkolne „Orlim Lotem”

K o ł o   S a m o p o m o c y   K o l e ż e ń s k i e j   „Społem”
(w skrócie K.S.K.) – powstało w 1917 roku, ale przez pierwsze 10 lat nie spełniało działalności statutowej. Działalność Koła rozwinęła się dopiero w 1927 roku. Celem Koła było popieranie wspólnoty koleżeńskiej oraz niesienie pomocy swym członkom w dziedzinie naukowej, gospodarczej, sportowej itp.

W 1929 roku z inicjatywy kilku wychowanków i uczniów rekrutujących się z K.S.K. powstało pisemko szkolne „Orlim Lotem”. Zamieszczano w nim różne artykuły, wiersze klasyczne i własne utwory uczniów, konkursy literackie i fotograficzne, rozrywki umysłowe, a także humor. Niestety wyszło tylko pięć numerów pisma.

Wspólna kolacja w czasie zjazdu byłych wychowanków
rok 1935 lub 1937

S t o w a r z y s z e n i e   W y c h o w a ń c ó w   próbowano już zorganizować w 1917 roku, ale liczba absolwentów była jeszcze mała, a młodzi ludzie woleli zrzeszać się w skautingu. Stowarzyszenie zaczęło działać dopiero w roku 1927. Odbył się wówczas I Zjazd Założycielski. Celem było m.in.: „Zbliżanie się wzajemne i pomoc materialna i moralna, wspieranie obecnych i b. Uczniów Szkoły na terenie Gimnazjum i Wyższych Uczelni, współdziałanie ze Szkołą w utrzymaniu jej na właściwym poziomie”.

Sodalicja NMP
zima 1931

S o d a l i c j a   M a r i a ń s k a .  Działała prężnie od roku 1927.
W 1929 roku liczyła 22 członków i 12 członków kółka przygotowawczego. Opiekę nad nią sprawował ks. dr Julian Chróścicki.

Wycieczka klas V, VI i VII na Powszechną Wystawę Krajową
Poznań, 10 września 1929

I n n e   f o r m y   s p ę d z a n i a   c z a s u   w Gimnazjum:
Liczne wycieczki, zabawy taneczne z udziałem panien z pensji,

Drużyna hokejowa powstała w 1931 roku

drużyna hokejowa i rozgrywki międzyszkolne.

Przed wejściem do Gimnazjum uczniowie
z profesorem Stanisławem Sumińskim
rok szkolny 1938–1939

Gimnazjum św. Stanisława Kostki istniało 31 lat. Opuściło go 25 roczników maturalnych, ponad 500 abiturientów, drugie tyle tych, którzy uczęszczali do Szkoły przez dłuższy lub krótszy czas, ale go nie ukończyli z różnych powodów.

Sala gimnastyczna.
Ostatnie zdjęcie przed zabraniem
gmachu szkolnego przez Niemców
rok 1941

1 września 1939 roku  spora grupa uczniów przyszła na ul. Traugutta zobaczyć i usłyszeć, co teraz będzie się działo ze szkoła.  Dowiedzieli się, że wszystkie szkoły zostały zawieszone na czas nieokreślony. 13 września budynek szkoły przejął PCK na szpital dla rannych żołnierzy.

Po opuszczeniu gmachu przez szpital w połowie października 1939 roku zaczęto urządzać poszczególne klasy. W listopadzie rozpoczęto naukę. Ale już w grudniu usunięto z programu nauczania historię, język łaciński i ograniczono język polski.

Uczniowie na Świętokrzyskiej 29.
Kurs przygotowawczy do szkół zawodowych, kurs „C”
10 czerwca 1941

W roku szkolnym 1940/41 Niemcy zezwolili na prowadzenie tzw. „kursów przygotowawczych do szkół zawodowych II stopnia” z dwuletnim okresem nauczania. Większość uczniów skorzystała z tej oficjalnej formy nauki, a jednocześnie uzupełniali wiedzę na tajnych kompletach, prowadzonych od początku okupacji. Pierwsza matura w ramach tajnego nauczania odbyła się w 1940 roku. W kwietniu 1941 roku Niemcy kazali opuścić gmach przy ul. Traugutta 1. Dokumenty przeniesiono do nowego lokalu przy ul. Świętokrzyskiej i do Seminarium Duchownego.

Pożegnanie Dyrektora ks. Romana Archutowskiego
przez nauczycieli i pracowników szkoły
przed Jego odejściem do Seminarium Duchownego
na stanowisko regensa
zima 1940

Niemcy zezwolili na prowadzenie nauki w szkołach powszechnych. Dawna szkoła Powszechna (6-oddziałowa) im. św. Stanisława Kostki otrzymała nazwę: „7 klasowa polska prywatna szkoła powszechna księdza Romana Archutowskiego”. Istniała ona do czerwca 1944 roku. Świadectwa z podpisem księdza Archutowskiego wydawano także po jego męczeńskiej śmierci w 1942 roku na Majdanku. Podpisywał je ks. Feliks Tan, który objął stanowisko dyrektora Szkoły po powołaniu ks. Romana Archutowskiego na Regensa Seminarium Duchownego w 1940 roku.

Tajne nauczanie w Gimnazjum św. Stanisława Kostki.
Lekcja matematyki, klasa IV
rok 1944

Ks. Feliks tan był też dyrektorem tajnego nauczania i szkół zawodowych II stopnia przez dwa lata do czerwca 1942 roku, kiedy kursy te przestały istnieć. Miał wielkie zasługi dla utrzymania i istnienia szkoły w tym najtrudniejszym jej okresie.

W 1942 roku aresztowano nie tylko ks. Romana Archutowskiego,
ale i wielu nauczycieli. Mimo to kontynuowano tajne nauczanie w mieszkaniach rodziców oraz nauczycieli. Udało się odtworzyć 40 adresów rodziców, u których odbywały się tajne komplety.

Odsłonięcie tablicy pamiątkowej
27 marca 1987

W latach 1940–44 ok. 100–120 abiturientów tajnego nauczania otrzymało maturę. Na wydanych po wojnie świadectwach, na podstawie oświadczeń ówczesnego dyrektora ks. Feliksa Tana i nauczycieli uczących w tym czasie, mieli wpisane, że ukończyli Gimnazjum i Liceum im. św. Stanisława Kostki.

27 marca 1987 roku podczas uroczystej Mszy św. w kościele św. Józefa Oblubieńca – Karmelitów odsłonięto i poświęcono tablicę pamiątkową ku czci zmarłych, poległych i zamordowanych profesorów i Wychowanków Gimnazjum i Liceum
im. św. Stanisława Kostki.